PAC cho nhà máy nước cấp: tiêu chuẩn, liều dùng và kiểm soát nhôm dư

Hai cấp hàng, một ranh giới không thể nhầm

PAC trên thị trường chia thành hai cấp rõ ràng. Loại công nghiệp 28% Al2O3 sản xuất theo GB/T 22627-2022, dùng cho nước thải, nước tuần hoàn và xử lý bùn. Loại dùng cho nước ăn uống là 29% Al2O3 theo GB 15892-2020, kèm giới hạn kim loại nặng và yêu cầu chặt hơn về nguyên liệu đầu vào.

Khoảng cách giữa hai cấp không nhìn thấy bằng mắt. Bột 28% có thể trắng, mịn, tan nhanh và cho bông đẹp y như loại 29%. Nhà máy chỉ kiểm tra ngoại quan và độ tan sẽ không phân biệt được. Thứ phân biệt được là bộ chỉ tiêu kim loại trong COA và giấy phép vệ sinh an toàn sản phẩm của đơn vị sản xuất.

Liều khởi điểm và cách chỉnh theo mùa

Với nước sông đục vừa, khoảng 50–200 NTU, liều PAC thường nằm trong dải 12–25 mg/L sản phẩm. Nước mùa lũ có độ đục 300–600 NTU có thể cần 30–45 mg/L. Nước ngầm ít đục nhưng nhiều sắt và mangan lại cần cách xử lý khác, không phải tăng PAC.

Độ kiềm là giới hạn trên của liều. Ở nguồn nước có độ kiềm dưới 40 mg/L CaCO3, châm quá 25 mg/L PAC sẽ kéo pH xuống dưới 6,5, phản ứng keo tụ dừng giữa đường và nước ra vẫn đục. Cách xử lý đúng là bổ sung vôi hoặc soda trước điểm châm, không phải tăng PAC.

Mỗi lần đổi nguồn hoặc sau mưa lớn, chạy thử cốc sáu cốc: năm liều quanh liều đang dùng và một cốc không châm. Đọc độ đục sau 20 phút lắng và sau khi lọc qua giấy. Chọn liều cho nước sau lọc trong nhất, không chọn liều cho bông to nhất — bông to mà dễ vỡ thì cặn theo hết sang bể lọc.

Nhôm dư: ngưỡng 0,2 mg/L và ba điểm đo

QCVN 01-1:2018/BYT giới hạn nhôm trong nước ăn uống ở 0,2 mg/L. Nhôm dư tăng khi liều vượt điểm tối ưu, khi pH ra khỏi khoảng 6,5–7,5, hoặc khi thời gian lắng bị rút ngắn vì nhu cầu nước tăng.

Nên có ba điểm lấy mẫu: sau bể lắng, sau bể lọc và tại bể chứa nước sạch. Nếu nhôm dư cao sau lắng nhưng đã về bình thường sau lọc, vấn đề nằm ở vận hành lắng chứ không phải ở PAC. Ngược lại, nếu cả ba điểm đều cao, kiểm tra liều và pH trước tiên.

Với PAC 29%, liều tối ưu ở phần lớn nhà máy nằm dưới 25 mg/L. Vượt 30 mg/L trên nguồn có độ kiềm thấp là vùng nên tránh.

Pha, châm và vài chi tiết quyết định

Pha 5–10% theo khối lượng, dùng nước sau lọc chứ không dùng nước thô. Khuấy 15–20 phút cho tan hết, để lắng cặn 10 phút rồi mới châm. Cặn chưa tan đi vào bơm định lượng sẽ mài hỏng đầu bơm và đóng cặn trong đường ống.

Dung dịch đã pha chỉ nên dùng trong 24 giờ. Quá thời gian đó, hiệu quả keo tụ giảm rõ dù dung dịch vẫn trong, nhất là khi nhiệt độ nước pha trên 32°C.

Đặt điểm châm ở nơi có xáo trộn mạnh nhất và cách điểm châm vôi ít nhất 2 m nếu có. Châm vôi và PAC cùng một chỗ làm giảm hiệu quả của cả hai.

Hồ sơ chất lượng: bốn thứ hay bị hỏi

Khi đơn vị cấp nước hoặc đoàn thanh tra làm việc, thường hỏi bốn thứ: COA của đúng số lô đang dùng, giấy phép vệ sinh an toàn sản phẩm của nhà sản xuất, phiếu nhập kho khớp số lô, và nhật ký pha châm hằng ngày.

COA photo không có số lô trùng với bao đang mở là điểm trừ nặng, dù sản phẩm tốt. Nên yêu cầu in số lô lên từng bao và ghi đúng số đó trong COA — việc này nhỏ nhưng tiết kiệm rất nhiều giải thích về sau.

Nếu nhà máy chưa có biểu mẫu đối chiếu, xem thêm hướng dẫn đọc COA của PAC để biết chỉ tiêu nào cần so trước.